سَنْگْزَنی، یکی از آیینهای عزاداری در ایران. به باور برخی از مردم، این آیین واکنش به سمکوبی اسبان اشقیا بر بدن شهدای کربلا و کنایه از ماتم سنگ و چوب، و بهصدادرآمدن آنها ست. آیین سنگزنی با نامها و اشکال متفاوت در ایران رایج است. در زفرۀ اصفهان، جاقجاقی / چقچقی؛ در لاهیجان، کربزنی / کاربزنی؛ در هرمزگان و استهبان فارس، چکچکو؛ در سامان، چاقچاقو؛ در آران کاشان، سنجزنی؛ در سمنان و سبزوار، سنگزنی؛ و در نائین، چقچقیزدن، رواج دارد (نک : رجایی، ۱۹۴؛ دریاگشت، ۱۱۴-۱۱۶؛ «مراسم ... »، بش ؛ سامانی، ۷۳). در روستاهای شهرستان میبد این مراسم را جغجغهزنی مینامند و پیران و پیشکسوتان در کنار جوانان آن را اجرا میکنند (شعاع، ۷۲). در روستای ابیانه، به آن چاقجاقازنی میگویند (نظری، ۵۷۸- ۵۷۹)، که صبح روز تاسوعا آن را در صف و با زدن دو چوب خراطیشده اجرا میکنند (اعظم، ۴ / ۲۹۵). مردم زفرۀ کوهپایۀ اصفهان به سنگزنی، جاقجاقی یا چقچقی میگویند و تا اوایل دهۀ ۱۳۳۰ ش این آیین را با دو قطعه چوب خراطیشده، به شکل نیمگوی، اجرا میکردند (شعاع، ۶۹). دهخدا در توصیف این مراسم چنین آورده است: «دستهای از دستههای عاشورا مقابل سینهزن که دو چوب یا دو سنگ تراشیده به دو دست داشته و بهاصول بهمنظور تعزیه به یکدیگر میزنند» (نک : لغتنامه ... ، ذیل سنگزن). در گیلان به چوب سنگزنی «کارب»، و به افراد دسته «کاربزن» میگویند. کاربزدن نیاز به قدرت بدنی دارد. زمانی که کاربزن توانش رو به ضعف میرود، جای خود را به دیگری میسپارد (دریاگشت، ۱۱۵). این مراسم سنتی به گواهی اسناد تاریخی، قدمتی طولانی دارد. پیترو دلا واله، جهانگرد ایتالیایی، در گزارشی از ایران مربوط به سالهای ۱۰۲۶-۱۰۳۲ ق / ۱۶۱۷-۱۶۲۳ م، اشاره به کسانی دارد که در ماه محرم، به نشانۀ خون شهدا، بدن خود را به رنگ قرمز در میآورند و همه با هم در مصائب حسین (ع) آهنگهای غمانگیز میخوانند و دو قطعه چوب یا استخوانی را به یکدیگر میکوبند که صدای حزنانگیزی از آن خارج میشود (ص ۱۲۴). عبدالله مستوفی (۱ / ۳۹۸) گزارش این رسم را در عهد قاجار، غروی نخجوانی (نک : رجایی، ۱۹۱) نقد آن را در دعات الحسینه، و هانری ماسه (۱ / ۲۲۰) گزارش اجرای آن را ارائه داده است. در بیشتر مناطق ایران، در عصر روز عاشورا، سنگزنی انجام میگیرد. در زفرۀ اصفهان این مراسم در روز عاشورا، ۲۸ صفر و ۲۱ رمضان (رجایی، ۱۹۴)، و در سبزوار در رمضان انجام میشده است (وکیلیان، ۱ / ۸۶). در استان سمنان، مراسم سنتی سنگزنی همهساله در عصر روز عاشورا در روستای کهنآباد گرمسار، روستاهای جزن و صالحآباد، دامغان، اعلاء سمنان، بیارجمند شاهرود و شهر بسطام برگزارمیشود (ذوالفقاری). منحصربهفردبودن شکل عزا، صدای حاصل از رفتار و گفتار عزاداران و صدای برخورد سنگها و چوبها، نوعی موسیقی در دستگاه نوا را که بسیار مهجور بوده است، یادآور میشود. زمان برگزاری آن در سامان، سالی یک بار و آن هم در سپیدهدم عاشورا ست (سامانی، همانجا). سنگزنان در این مراسم، دو چوب خراطیشده و یا به گفتۀ هانری ماسه، دو دندۀ کوچک حیوانی (همانجا) را، که به شکل نیمکرۀ کوچک به اندازۀ کف دست است، به دست میگیرند و با هدف عزاداری، همراه با آهنگ نوحه و در دو شیوۀ تکضرب و سهضرب به هم میزنند (رجایی، همانجا؛ نظری، ۵۷۸). اصطلاح سنگ برگرفته از مهرههای مکعبشکل چوبی است که بندی چرمی دارد که انگشت میانی در آن جای میگیرد و تسمهای دارد که دور مچ میپیچند. سنگزنی مستلزم نیروی جسمانی قابل توجه از سوی مجریان است. ظاهراً بهسبب ضایعات ناشی از پرتاب تکههای سنگ، بهتدریج چوب جای سنگ را گرفته، و به جای «سنگزنی»، عبارت جغجغهزنی جایگزین آن شده است (درویش، ۱۵۷- ۱۵۸).
